Hürmüz Boğazı’nın statüsü ve ticari gemilerin geçişi konusunda İran ile Umman arasında yürütülen görüşmelerde yeni bir aşamaya geçildi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, boğazdaki seyrüsefer düzenine ilişkin müzakerelerin son aşamada olduğunu açıkladı. Görüşmelerde gemilerin kullanacağı güzergâhlar, geçişlerin denetlenmesi, boğazın yönetimi ve olası ücretlendirme sistemi ele alınıyor.
İran ve Umman’ın karşılıklı sunduğu önerilerde henüz tüm başlıklarda uzlaşma sağlanmadı. Umman, boğazın iki ülke tarafından ortak bir sistemle yönetilmesini ve gemilerden gönüllü katkı payı alınmasını önerirken, İran boğazdaki giriş ve çıkış güzergâhlarının daha büyük bölümünün kendi denetiminde bulunmasını istiyor.
ARAKÇİ: MÜZAKERELERDE SON AŞAMADAYIZ
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, İran resmi haber ajansı İRNA tarafından aktarılan açıklamasında, Hürmüz Boğazı konusunda Umman ile devam eden görüşmelerin son aşamaya ulaştığını bildirdi. Arakçi’nin açıklaması, bölgedeki askeri gerilimin azaltılması ve ticari gemi geçişlerinin yeniden düzenli hale getirilmesi için diplomatik temasların yoğunlaştığı bir dönemde geldi.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi de müzakerelerin sonuçlandırılma aşamasında olduğunu söyledi. Bekayi, İran ile Umman arasındaki görüşmelerin iki taraflı nitelik taşıdığını ve başka ülkeleri ilgilendirmediğini savundu. İranlı sözcü, Hürmüz Boğazı’nın statüsünün çatışmalar öncesindeki koşullara dönmeyeceğini de ifade etti.
GÖRÜŞMELER YENİ GEÇİŞ GÜZERGÂHINA ODAKLANDI
İran Dışişleri Bakanlığı tarafından yapılan açıklamaya göre görüşmeler, gemilerin kullanabileceği yeni bir geçiş güzergâhının belirlenmesine odaklandı. Bekayi, müzakerelerin doğrudan boğazın açılması veya kapatılmasıyla bağlantılı olmadığını, geçiş rotasının ayrı bir başlık olarak değerlendirildiğini belirtti.
Umman tarafından hazırlanan önceki planda, gemilerin İran ve Umman kara sularından geçen iki ayrı şeridi kullanması öngörüldü. Teklife göre İran kendi kıyısındaki güzergâhı, Umman ise karşı yöndeki geçiş hattını yönetecekti. Tahran yönetimi, ulusal güvenlik gerekçesiyle söz konusu öneriyi kabul etmeyerek daha geniş denetim yetkisi talep eden karşı teklif sundu.
UMMAN’DAN ORTAK YÖNETİM VE GÖNÜLLÜ ÜCRET ÖNERİSİ
Umman’ın Körfez ülkeleri tarafından da desteklenen planında, Hürmüz Boğazı’nın İran’ın tek taraflı kontrolünde olmadığı ortak bir yönetim sistemi kurulması önerildi. Gemilerden alınacak ücretlerin zorunlu olmaması ve seyrüsefer güvenliği, çevrenin korunması ile arama-kurtarma çalışmalarında kullanılması planlandı.
Önerinin, Malakka Boğazı’nda Endonezya, Malezya ve Singapur tarafından uygulanan sisteme benzer biçimde hazırlanabileceği belirtildi. Malakka modelinde geçiş yapan gemilerden navigasyon, çevre güvenliği ve arama-kurtarma faaliyetleri için gönüllü katkı talep ediliyor.
İran ise bir güzergâhın tamamen kendi kara sularında bulunmasını, karşı yöndeki güzergâhın da bir bölümünün İran’ın denetiminden geçmesini talep ediyor. Tahran yönetimi ayrıca savaş öncesindeki ücretsiz ve denetimsiz geçiş düzenine dönülmesine karşı çıkıyor.
PEZEŞKİYAN’DAN ABD İLE MUTABAKAT AÇIKLAMASI
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, haziran ayında ABD ile imzalanan mutabakat zaptının İran’ın gelecekteki dış ilişkilerinin merkezinde yer alacağını söyledi. Pezeşkiyan, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, karşı tarafın imzaladığı hükümlere bağlı kalmasını sağlamak için çalışılması gerektiğini belirtti.
Pezeşkiyan, mutabakatın İran’ın, bölgenin ve müttefik ülkelerin güvenliğini artıracağını ifade etti. İran Cumhurbaşkanı’nın açıklaması, Tahran yönetiminin Hürmüz Boğazı ve bölgesel güvenlik konularında diplomatik anlaşmaları temel alan bir süreç yürütmek istediğini gösteren mesajlar arasında yer aldı.
HAZİRAN AYINDAKİ MUTABAKATTA HÜRMÜZ MADDESİ
İran ile ABD arasında 17 Haziran’da imzalanan mutabakat kapsamında Hürmüz Boğazı’nın en az 60 gün süreyle ticari gemilere ücretsiz olarak açılması öngörüldü. Mutabakat metnindeki ifadelerin boğazın nihai kontrolünün kimde olacağı ve gemilerin hangi güzergâhları kullanacağı konusunda farklı yorumlara yol açması, anlaşmazlığın yeniden büyümesine neden oldu.
Anlaşma, İran’ın onaylamadığı bir kanalı kullanan gemilere ateş açılmasının ardından temmuz ayının başında uygulanamaz hale geldi. Gelişmenin ardından boğazdaki ticari geçişler yeniden büyük ölçüde durdu ve ABD ile İran arasındaki askeri gerilim tekrar yükseldi.
UMMAN GERİLİMİ AZALTACAK FORMÜL ARIYOR
Japonya’daki Waseda Üniversitesi’nde İslam Bölgesi Araştırmaları Profesörü olan Abdullah Baabood, İran ile Umman arasındaki görüşmelerin Hürmüz Boğazı konusunda yapıcı bir sonuç doğurabileceğine ilişkin olumlu işaretler bulunduğunu söyledi.
Baabood, ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik tehditleri ve bölgedeki gerilimin artması nedeniyle Umman’ın tansiyonu düşürecek bir çözüm aradığını belirtti. Umman yönetiminin temel hedefinin en azından ticari gemilerin geçişine açık bir güzergâh oluşturmak ve deniz taşımacılığının devam etmesini sağlamak olduğunu ifade etti.
Baabood, Hürmüz Boğazı’ndaki geçişlerin yalnızca İran ve Umman tarafından düzenlenmesi yerine Körfez ülkeleri ile Irak’ın da yer aldığı daha geniş bir mekanizmanın kurulabileceğini söyledi. Muhtemel sistemin Malakka Boğazı’ndaki bölgesel iş birliği modeline benzer şekilde oluşturulabileceğini kaydetti.
TRUMP YENİ SALDIRI PLANINI ASKIYA ALDI
ABD Başkanı Donald Trump, İran’la hızlı şekilde bir anlaşmaya varılması halinde yeni bir saldırı düzenlemeyeceklerini açıkladı. Trump, İran ve bazı Orta Doğu ülkelerinin anlaşmayı tamamlamak için süre talep ettiğini, muhtemel anlaşmanın Hürmüz Boğazı’nın tamamen açılmasını ve İran’ın nükleer faaliyetleri konusunda uzlaşma sağlanmasını kapsayacağını söyledi.
Trump’ın açıklaması, Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ile gerçekleştirdiği telefon görüşmesinin ardından geldi. Suudi Arabistan yönetimi görüşmede diyalog ve gerilimin azaltılmasına öncelik verilmesi gerektiğini vurguladı.
İran yönetimi ise ABD’den gelebilecek yeni askeri tehditler karşısında tutumunu değiştirmeyeceğini bildirdi. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Bekayi, ABD’nin yeni bir askeri girişimde bulunması halinde karşılık verileceğini söyledi.
HÜRMÜZ BOĞAZI KÜRESEL ENERJİ TİCARETİ İÇİN KRİTİK ÖNEMDE
Hürmüz Boğazı, çatışmalar başlamadan önce dünya petrolü ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği güzergâh olarak öne çıkıyordu. İran’ın boğazdaki geçişleri büyük ölçüde durdurması, küresel enerji arzını etkilerken petrol ve doğal gaz fiyatlarında yükselişe yol açtı.
Nisan ayında sağlanan ateşkesin temmuz ayında bozulmasının ardından Brent petrol fiyatlarında yüzde 24’e varan artış kaydedildi. Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş düzeninin yeniden kurulması, hem bölgesel gerilimin azaltılması hem de küresel enerji ve deniz taşımacılığındaki aksaklıkların sona erdirilmesi açısından müzakerelerin temel başlıkları arasında bulunuyor.
