İran ile ABD arasındaki gerilimde küresel enerji piyasalarını doğrudan ilgilendiren Hürmüz Boğazı konusunda yeni bir diplomatik girişim gündeme geldi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, New York’taki Birleşmiş Milletler temasları sırasında Tahran’ın ABD’ye Katar aracılığıyla yedi günlük bir plan ilettiğini açıkladı. Plan, belirli şartların karşılanması halinde Hürmüz Boğazı’nda normal deniz trafiğinin yeniden başlamasını ve İran’ın nükleer programına ilişkin görüşmelerin tekrar başlatılmasını öngörüyor.
İRAN ABD’YE 7 GÜNLÜK PLAN SUNDU
Arakçi’nin açıklamasına göre İran’ın Washington’a ilettiği teklif belirli bir takvime dayanıyor. ABD’nin planı kabul etmesinin ardından takvim ertesi gün işlemeye başlayacak ve gerekli şartların yerine getirilmesi durumunda yedinci günün sonunda Hürmüz Boğazı yeniden deniz trafiğine açılacak.
İran Dışişleri Bakanı, planın uygulanması konusunda kararın ABD yönetiminde olduğunu söyledi. Arakçi, Washington’un gerekli koşulları kabul etmesi halinde normal deniz geçişinin yedi gün içerisinde yeniden sağlanabileceğini belirtti.
PLAN KATAR ARACILIĞIYLA WASHINGTON’A İLETİLDİ
İran ile ABD arasındaki doğrudan ve dolaylı diplomatik temaslarda Katar arabulucu ülkelerden biri olarak öne çıktı. Arakçi, yedi günlük planın ABD tarafına Katar üzerinden iletildiğini açıkladı.
New York’taki Birleşmiş Milletler Genel Kurulu temasları sırasında taraflar arasında başka görüşmeler de gerçekleştirildi. Arakçi, ABD Başkanı Donald Trump’ın özel temsilcisi Steve Witkoff ve Trump’ın damadı Jared Kushner ile Katar’ın arabuluculuğunda bir araya geldi. İran tarafı görüşmeleri olumlu olarak nitelendirirken, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio görüşmenin büyük bir diplomatik ilerleme şeklinde değerlendirilmemesi gerektiğini belirtti.
ABD’DEN DENİZ ABLUKASININ KALDIRILMASI İSTENİYOR
Tahran’ın yedi günlük planında Washington’dan talep edilen adımlardan biri İran limanlarına yönelik ABD deniz ablukasının kaldırılması. İran, Hürmüz Boğazı’nın yeniden normal deniz trafiğine açılması için askeri ve ekonomik baskının azaltılmasını şartlar arasında gösteriyor.
İran yönetimi daha önce de ABD’nin askeri baskıyı azaltması ve İran limanlarına yönelik ablukayı kaldırması durumunda Hürmüz Boğazı’nın bir hafta içinde yeniden açılabileceğini bildirmişti. Arakçi’nin BM’de açıkladığı teklif, söz konusu yaklaşımı ayrıntılı bir takvime bağladı.
İRAN PETROLÜNE YÖNELİK YAPTIRIMLAR DA PLANDA
Tahran’ın taleplerinden bir diğerini İran’ın petrol satışlarına ilişkin yaptırımlar oluşturuyor. Teklife göre ABD’nin İran petrol ihracatına yönelik yaptırımlarda muafiyet sağlaması isteniyor. Plan kapsamında İran’ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması da gündemde bulunuyor.
İran’ın sunduğu planın ayrıntılarına ilişkin haberlerde, dondurulmuş İran varlıklarının en az 12 milyar dolar seviyesinde olduğu belirtiliyor. Tahran’ın önerdiği sıralamaya göre söz konusu ekonomik ve askeri adımların ardından yedinci gün Hürmüz Boğazı açılacak ve daha geniş kapsamlı görüşmelere geçilecek.
LÜBNAN’I DA KAPSAYAN ATEŞKES ŞARTI
İran’ın teklifindeki şartlar yalnızca Hürmüz Boğazı ve ekonomik yaptırımlarla sınırlı değil. Tahran, çatışmaların durdurulmasını ve ateşkesin Lübnan’ı da kapsamasını talep ediyor. Associated Press’in aktardığı plana göre ABD’nin deniz ablukasını kaldırması, İran petrolüne yönelik yaptırımlarda muafiyet sağlaması ve Lübnan’ı kapsayan ateşkese uyması halinde Hürmüz Boğazı yedi gün içinde yeniden açılabilecek.
Arakçi tarafından açıklanan plana ilişkin ayrıntılarda yedi günlük süreç içerisinde farklı cephelerdeki çatışmaların sona erdirilmesi öngörülüyor. Tahran, söz konusu adımların ardından deniz ulaşımının normale dönmesini ve diplomatik müzakerelerin yeniden başlamasını öneriyor.
NÜKLEER MÜZAKERELER YENİDEN BAŞLAYACAK
İran’ın teklifinin bir diğer önemli başlığını nükleer müzakereler oluşturuyor. Planın uygulanması halinde Tahran ile Washington arasında İran’ın nükleer programına ilişkin durmuş durumdaki görüşmelerin yeniden başlatılması öngörülüyor.
Taraflar arasında görüşmelerin hangi sırayla yürütüleceği ise temel anlaşmazlık noktalarından biri olarak öne çıkıyor. İran, önce çatışmaların durmasını, abluka ve ekonomik kısıtlamalara ilişkin adımların atılmasını ve Hürmüz Boğazı’nın açılmasını, ardından nükleer dosyanın ele alınmasını öngören bir sıralama üzerinde duruyor. ABD tarafının ise nükleer programın görüşmelerin başlangıç aşamasında ele alınmasını istediği bildiriliyor.
PLAN HAZİRAN AYINDAKİ MUTABAKATA DAYANIYOR
Arakçi, İran’ın yeni teklifinin sıfırdan hazırlanmış bir plan olmadığını ve haziran ayında ABD ile İran arasında varılan mutabakat zaptına dayandığını söyledi. Haziran anlaşması, çatışmaların durdurulması, İran petrol ihracatına ilişkin ABD muafiyetleri ve Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin yeniden düzenlenmesi gibi başlıklar içeriyordu.
Haziran ayındaki mutabakat kapsamında Hürmüz Boğazı’nın yönetimi konusunda İran ve Umman’a rol verilmesi öngörülmüş, İran’ın gemilerin 60 gün boyunca ücret ödemeden boğazdan geçmesine izin vermesi kararlaştırılmıştı. Söz konusu 60 günlük dönem, daha kapsamlı bir barış anlaşmasının müzakere edilmesi için belirlenen süre olarak planlanmıştı. Mutabakat temmuz ayının başında yaşanan yeni anlaşmazlıkların ardından uygulanamaz hale geldi.
YENİ TEKLİFTE TAKVİM HIZLANDIRILDI
İran’ın son önerisi haziran mutabakatındaki temel çerçeveyi korurken uygulama takvimini değiştiriyor. Yeni teklifte süreç yedi günlük bir takvime sıkıştırılıyor ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılmasının ardından nükleer görüşmelere geçilmesi öngörülüyor.
Arakçi, ABD’nin teklifi kabul ettiği andan sonraki gün takvimin başlayacağını açıkladı. Tahran’ın planına göre şartların yerine getirilmesi halinde yedinci günün sonunda Hürmüz Boğazı normal deniz ulaşımına yeniden açılacak.
HÜRMÜZ BOĞAZI KÜRESEL ENERJİ TİCARETİ İÇİN KRİTİK
İran ile Umman arasında bulunan Hürmüz Boğazı, Basra Körfezi’ndeki enerji üreticilerinin dünya pazarlarına ulaşmasında kritik deniz yollarından biri konumunda. Savaş öncesinde küresel petrol akışının yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleştiriliyordu.
Bölgedeki çatışmalar ve deniz ulaşımında yaşanan aksamalar yalnızca petrol sevkiyatını etkilemedi. Körfez’deki konteyner ve yük taşımacılığında da ciddi düşüş yaşanırken, Çin’den Birleşik Arap Emirlikleri’ne yapılan sevkiyatlarda maliyetlerin arttığı ve taşıma sürelerinin uzadığı bildirildi.
HÜRMÜZ HABERLERİ PETROL FİYATLARINA YANSIDI
İran’ın Hürmüz Boğazı’nı yedi gün içerisinde yeniden açabileceğine yönelik ilk haberler enerji piyasalarında da karşılık buldu. Brent petrolün varil fiyatı haberlerin ardından 100 dolar seviyesinin altına gerilerken, Batı Teksas türü ham petrol fiyatında da düşüş yaşandı.
Hürmüz Boğazı’nın yeniden normal deniz ulaşımına açılması ihtimali, küresel enerji arzına ilişkin gelişmeler nedeniyle yakından takip ediliyor. Tahran’ın teklifinin uygulanıp uygulanmayacağı ise ABD yönetiminin vereceği yanıta bağlı bulunuyor.
WASHINGTON’DAN PLANA RESMİ ONAY GELMEDİ
İran’ın teklifini kamuoyuna açıklamasının ardından Washington’dan planın kabul edildiğine ilişkin resmi bir açıklama gelmedi. ABD tarafının arabulucular üzerinden İran ile yürütülen temasları olumlu ve yapıcı olarak nitelendirdiği ancak Arakçi’nin açıkladığı teklifin ayrıntıları konusunda doğrudan değerlendirme yapmadığı bildirildi.
Arakçi ise İran’ın teklifini masaya koyduğunu ve bundan sonraki adımın Washington tarafından atılması gerektiğini belirtti. Hürmüz Boğazı’nın yedi günlük takvim sonunda açılması için öngörülen süreç, ABD’nin planı kabul etmesi ve tarafların belirlenen şartları yerine getirmesi halinde başlayacak.
